22.04.2026
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. w sprawie P 10/16 stanowi wyczekiwaną i rozstrzygającą odpowiedź na pytania właścicieli tych nieruchomości, na których od dziesięcioleci znajdują się słupy energetyczne, linie wysokiego napięcia, gazociągi, rurociągi czy sieci telekomunikacyjne. Trudność rozwikłania konfliktu pomiędzy właścicielami takich nieruchomości a przedsiębiorstwami przesyłowymi, które eksploatują
i utrzymują urządzenia infrastrukturalne wbrew woli właścicieli nieruchomości i w braku decyzji administracyjnych, które dopuszczałyby ograniczenie praw właściciela gruntu przejawia się w fakcie, że służebność przesyłu, jako kolejne ograniczone prawo rzeczowe, wprowadzono do polskiego porządku prawnego dopiero 3 sierpnia 2008 r. Zanim ustawodawca zdecydował o utworzeniu służebności przesyłu, Sąd Najwyższy wykreował swoistą instytucję służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, wobec której nie widział przeszkód zasiedzenia jej na rzecz Skarbu Państwa (jeśli termin zasiedzenia upłynął przed 1 lutego 1989 r.) albo przedsiębiorstwa przesyłowego. Mimo że pogląd dopuszczający ustanowienie, a także nabycie w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej swoją treścią służebności przesyłu zdążył ugruntować się w polskim orzecznictwie, to Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że jest on niezgodny z art. 21 ust. 1 (ochrona własności), art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 (dopuszczalność ograniczenia prawa własności wyłącznie w drodze ustawy i z poszanowaniem istoty tego prawa) oraz art. 2 (zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego prawa) Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Rejonowy w Grudziądzu oraz Sąd Rejonowy w Brodnicy (dalej jako: „sądy pytające”) przedstawiły Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawne o tożsamej treści:
czy art. 292
w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumiany w ten sposób, że umożliwiał nabycie przed wejściem w życie art. 3051-3054 k.c. w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, w sytuacji, w której nie wydano decyzji na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości lub art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, jest zgodny z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. oraz art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 2 i 3 oraz art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji.
W rozpoznawanych przez powyższe sądy sprawach energetyczna spółka akcyjna wniosła o stwierdzenie, że nabyła, w drodze zasiedzenia, kilka służebności gruntowych
o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Spółka wywodziła, że linie energetyczne powstały w latach 60. i 70. XX wieku i stwierdziła, że zarówno ona, jak i jej poprzednicy prawni byli posiadaczami służebności gruntowych w dobrej wierze i korzystali
z nieruchomości w zakresie tych służebności, wykonując systematycznie prace eksploatacyjne, przeglądy i kontrole. Właściciele nieruchomości wnieśli o oddalenie wniosków o zasiedzenie, podnosząc zarzut braku istnienia ograniczonego prawa rzeczowego wskazanego we wnioskach. Ich zdaniem, służebność gruntowa o treści odpowiadającej służebności przesyłu, wykreowana przez Sąd Najwyższy, przed wprowadzeniem do polskiego systemu prawnego instytucji służebności przesyłu, nie była znana krajowemu porządkowi prawnego. Nowa służebność mogłaby być wprowadzona jedynie przez ustawodawcę. Właściciele zarzucili, że dokonana przez Sąd Najwyższy interpretacja art. 292 (stanowiącego o zasiedzeniu służebności gruntowej) w związku z art. 285 k.c. (określającym zakres uprawnienia właściciela nieruchomości do jej obciążenia służebnością gruntową) jest niezgodna z Konstytucją. Sądy pytające wskazały, że ze zgromadzonego w sprawach materiału dowodowego nie wynika, by w odniesieniu do linii przesyłowych wymienionych we wnioskach o zasiedzenie zostały wydane decyzje ograniczające prawo własności
w związku z zakładaniem i przeprowadzaniem na nieruchomościach infrastruktury przesyłowej, na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości czy też art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.
Trybunał Konstytucyjny podzielił zdanie sądów pytających, że linia orzecznicza kreująca służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesyłu
i dopuszczająca zasiedzenie takiej służebności ma charakter prawotwórczy. Jak wynika
z treści uzasadnienia do przedmiotowego wyroku, wprowadzenie do Kodeksu cywilnego instytucji służebności przesyłu dało możliwość uregulowania istniejących stanów faktycznych związanych z długotrwałym korzystaniem przez przedsiębiorców z urządzeń przesyłowych posadowionych na cudzych nieruchomościach, jednak „liczne te stany faktyczne zostały „uregulowane” już wcześniej, nie na mocy ustawy, ale na podstawie orzeczeń sądowych stwierdzających możliwość nabywania w drodze zasiedzenia służebności gruntowych przez przedsiębiorców przesyłowych”. W związku z powyższym, nadano kwestionowanym przepisom jednoznaczną treść tak, jakby uczynił to sam ustawodawca.
Zgodnie z art. 64 ust. 2 Konstytucji, prawo własności podlega równej dla wszystkich ochronie prawnej, a ust. 3 tego samego artykułu ogranicza wolność ustawodawcy w tworzeniu norm prawnych, poprzez wprowadzenie przepisu, że własność może być ograniczona tylko
w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. Według Trybunału Konstytucyjnego, ograniczone prawa rzeczowe, ze względu na swoją treść
i skutki, stanowią daleko idącą ingerencję w prawo własności. Dlatego też ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego powinno być przewidziane wprost w ustawie, nie może być ustanowione w drodze analogii. Przemawia za tym również zasada zamkniętego katalogu ograniczonych praw rzeczowych (ustanowionego w art. 244 § 1 k.c.), według której zmiana prowadząca do poszerzenia lub zawężenia dotychczasowej listy wymaga zmiany ustawodawstwa. Jak twierdzi Trybunał Konstytucyjny, niekonstytucyjność kwestionowanej normy polegała więc na samodzielnym wprowadzeniu do systemu prawa rzeczowego nowego rodzaju służebności gruntowej, tym samym ingerując
w prawo własności bez wyraźnego i jednoznacznego przyzwolenia ustawodawcy.
Zdaniem Trybunału, „jeżeli nie istniała przed dniem wejścia w życie art. 3051-3054 k.c. instytucja służebności przesyłu w nich uregulowana, to nie sposób przyjąć, że możliwe było władanie cudzą nieruchomością w zakresie tego prawa przed tą datą (posiadanie takiej służebności)”. Skoro nie było możliwe posiadanie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r., to tym bardziej niedopuszczalne było zasiedzenie tego rodzaju prawa w tym czasie. W uzasadnieniu do wyroku powołano się na trafny, według Trybunału Konstytucyjnego, pogląd podnoszony
w doktrynie, że przed 2003 r., czyli przed uchwałą Sądu Najwyższego o sygn. akt III CZP 79/02 (która rozpoczęła proces kreowania służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu), właściciele nieruchomości nie zdawali sobie sprawy, że możliwe jest ustanowienie służebności gruntowej polegającej na umieszczeniu na gruncie urządzeń przesyłowych, ponieważ istniejące przepisy nigdy wcześniej nie były interpretowane w ten sposób. Jak wynika z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, zasada ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, ściśle związana z bezpieczeństwem prawnym jednostki, wyraża się w takim stanowieniu prawa „by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji
i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości uznawane przez porządek prawny” (wyrok TK
z 7 lutego 2001 r., sygn. K 27/00, OTK ZU nr 2/2001, poz. 29)”. Brak ustawowej podstawy ustanawiania służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu skutkował naruszeniem także tych zasad.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025 r. istotnie wzmocnił pozycję właścicieli nieruchomości w walce o ich prawa. Możliwość żądania wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości za okres, w którym infrastruktura przesyłowa znajdowała się na niej bez tytułu prawnego to tylko jedno z narzędzi prawnych przysługujących właścicielom nieruchomości. Jeżeli infrastruktura przesyłowa ograniczała sposób korzystania z nieruchomości, utrudniła planowaną inwestycję lub obniżyła wartość nieruchomości, właścicielowi przysługuje także roszczenie o odszkodowanie, a w skrajnych sytuacjach możliwe jest także żądanie usunięcia lub przesunięcia infrastruktury, co wymaga jednak oceny technicznej i prawnej konkretnego przypadku.
Praktyczne konsekwencje wyroku
Analizowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego rodzi pytanie o możliwość podważenia orzeczeń zapadłych na gruncie dotychczasowej, niekonstytucyjnej wykładni przepisów. Zgodnie z art. 4011 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego (przepisu prawa) z Konstytucją, na podstawie którego wydano orzeczenie. Wznowieniu mogą ulec jednak tylko te postępowania, które zakończono wyrokiem (lub postanowieniem) prawomocnym (art. 399 par. 1 i 2 k.p.c.).
W przedmiotowej sprawie podstawę wznowienia postępowania miałaby stanowić jednak określona interpretacja przepisów, a nie niekonstytucyjność aktu normatywnego (przepisu prawnego) jako takiego. Stanowisko Sądu Najwyższego jest w tej kwestii restrykcyjne – orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające niezgodność z Konstytucją określonej wykładni aktu normatywnego, które nie powoduje utraty mocy obowiązującej przepisu (takim orzeczeniem jest właśnie to z 2 grudnia 2025 r.), nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania (sygn. akt III PZP 2/09) . Pogląd ten zanegował jednak Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 3 grudnia 2025 r., sygn. akt SK 17/18 i uznał za niezgodny z art. 190 ust. 4 Konstytucji.
W konsekwencji należy założyć, że praktyka stosowania art. 4011 k.p.c. jako podstawy wznowienia postępowania w sprawach o zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu nie będzie jednolita. Sytuację właścicieli nieruchomości komplikuje dodatkowo fakt, że od grudnia 2024 r., w ślad za uchwałą nr 162 Rady Ministrów, wyroki Trybunału Konstytucyjnego nie są ogłaszane w dzienniku urzędowym. Budzi to istotne wątpliwości co do realnej możliwości podważenia prawomocnych orzeczeń, ponieważ 3-miesięczny termin na wniesienie skargi o wznowienie (art. 407 § 2 k.p.c.) liczony jest, zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, od daty ogłoszenia (publikacji) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Podobnie jak w przypadku oceny dopuszczalności wznowienia postępowania w wyniku stwierdzenia niezgodności z Konstytucją tylko określonej wykładni aktu normatywnego, rozstrzygnięcie każdorazowo zależeć będzie od podejścia sądu do skutków nieogłaszania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. Jeżeli jednak od uprawomocnienia się orzeczenia, mającego podlegać zaskarżeniu upłynęło lat 10, co do zasady brak jest możliwości żądania wznowienia postępowania, niezależnie od zachowania wyżej wspomnianego 3-miesięcznego terminu (art. 408 k.p.c.).
